Tarih: Cum May 30, 2008 10:55 pm Mesaj konusu: "Zeybek" kelimesinin kökeni
Zeybek Sözcü?ünün Kökeni
Zeybek sözcü?ünün kökeni konusunda bilim adamlar? ve ara?t?rmac?lar aras?nda bir çok z?t fikir yer almaktad?r. Bugün için eldeki verilerle sorunu çözümlemek do?rultusunda bir görü? birli?ine varmak da olas? görünmemektedir.
Onur Akdo?u zeybek kavram?n?n eski Türkçede koruyucu z?rh anlam?na gelen “say”, sa?lam ve s?k? anlam?na gelen “bek” sözcüklerinin birle?mesinden do?an bir kavram oldu?unu söylemektedir.Zeybek sözcü?ü için; “Güçlü, kuvvetli koruyucu anlam?nda kullan?lm?? saybek kelimesinin yüzy?llar içinde önce saybak, daha sonra seybek, seybak, zeybak ve Zeybek olarak de?i?im sonucu ortaya ç?km??t?r.” Demektedir.
Dr. Tahir Kutsi, Bizansl? tarihçi Parhimeres’i tan?k göstererek Zeybek sözcü?ünün Türkçe kökenli oldu?unu savunmaktad?r. Bizansl? tarihçinin belirtti?ine göre Ayd?n, Salmpakis Mantahias ad?ndaki bir komutan eliyle Türklerine eline geçmi?tir. Bu komutan da Gazi Mente?e’dir “Salmpakis” unvan?yla an?lmaktad?r. Salmpakis ise “Saybak”t?r. Rum alfabesinde “B” harfi olmamas? dolay?s?yla aradaki “B” harfi “MP” harfleriyle gösterilmekte dir ve yine aradaki “L” harfi de yumu?akt?r, “Y” gibi söylenmektedir. Saybak sözcü?ü de yi?itlik, mertlik ifade eder. Bu sözcük, zamanla yumu?ay?p incelerek “Zeybek” olmu?tur. Ayr?ca ara?t?rmac?, Orta Asya’da ve Türkistan’da Zeybek, Saybak, Seybek ad?nda köyler bulundu?unu, sözcü?ün Ege Bölgesi’nde “yi?it” özü sözü do?ru, ki?ili?ine inan?lan, sözüne güvenilen ki?i” anlam? ta?d???n? belirtmektedir.
Cemil Demirsipahi ise “Türk Halk Oyunlar?” adl? eserinde sözcü?ün kayna??n?n bilinmedi?ini söyleyerek Dr. Tahir Kutsi’nin dü?üncelerine kat?lmaktad?r. Ayr?ca Araplar?n da bu sözcü?e sahiplendiklerini belirtir. Yazara göre Araplar, M?s?r’da olu?turulan askeri f?rkalardan baz?lar?n?n Bursa yöresindeki Türklerden olu?tu?una; bu askerlere toplu davran??lar?nda atak olmalar? nedeniyle “Civa gibi” anlam?nda “Zeybeki” dendi?ine ve bu sözcü?ün zamanla Zeybek ?ekli?ini ald???na inand???klar?n? belirtmektedir.
?smail Özboyac?, Zeybek sözcü?ünün Türkçe’den Yunanca’ya geçmi? öz Türkçe bir sözcük oldu?unu belirtmektedir.
Mahmut Rag?p Gazimihal’e göre, zeybek sözcü?ü “salbak” ya da bunun di?er bir söyleni?i olan “saypak” sözcüklerinden türemi?tir.Bununla ba?lant?l? olarak kaynaklarda geçen “salmpakis” sözcü?ünün asl?nda “salpak” ve dolay?s?yla zeybek oldu?unu savunur. Zeybek sözcü?ünün Türkçe bir sözcük ve ayn? zamanda K?rg?zlar aras?nda da bir oyun ad? oldu?unu; ayr?ca Do?u Türkistan ve Afganistan’?n Badah?an kentinde “Zeybek” ad?nda birer köy bulundu?unu belirtir.
Halil O?ultürk; Mahmut Rag?p Gazimihal’in dü?üncelerini aktararak bu dü?üncelere kat?ld???n?, ayr?ca Hüseyin Hilmi Bay?nd?r’?n Zeybek sözcü?ü üzerindeki incelemesini de aktararak “Zeybek” sözcü?ünün O?uz Türklerine ili?kin oldu?unu belirtir.
Hüseyin Hilmi Bay?nd?r ise, bu sözün anlay??l?l?k anlam?na gelen “sa?” ve sa?lam anlam?na gelen “bek” sözlerinin birle?iminden olu?tu?unu iddia eder. Hüseyin Hilmi Bay?nd?r’a göre; Divanü lügat it - türk’de “Bekne?” sözcü?ündeki “Bek” hecesinin “Sa?lam” anlam?nda oldu?u yaz?lmaktad?r. Yine Divanü lügat it – türk’de “Sa?” sözcü?ü O?uzca’da “Zeybeklik, anlay??l?l?k” anlam?na gelmektedir. Divanü lügat it - türk’de “S” harfinin kimi zaman Türk dilinde “Z” okundu?u söylenmtekdir. Zeybek sözünde “Sa?lam” anlam?nda bir “Bek” sözünün bulunmas? “Zeybek” ad?n?n birle?ik ad oldu?unu anlatmaktad?r. “Bek” anlam? olan sa?lam sözünü do?rulayarak bir ek ad olmas? ?artt?r. “Bek” sözü bir insan için kullan?ld???na göre de ek sözü, insan?n niteli?ini iyi yönünde anlatan söz olmas? gerekmektedir. Yani “Bek” sözü ile ancak “anlay??l?l?k, ak?ll?l?k” anlatan “Za?” sözü ile birle?ik ad olabilir ve Za?-Bek ?eklini al?r. Bunu Türk dilinin yap?s? zorunlu k?lmaktad?r. “Ba?ta gelen kal?n anca yumu?ak hece, sonda gelen ince ancak sert heceye uydurularak okunur” kural?na göre “Za?” hecesi kendisinden sonra gelen sert, ince “Bek” hecesine uydurulara “Ze?” olmu? “Bek”le birlikte “anlay??l?, ak?ll?, sa?lam, anlay??l? adam anlam?nda” “Ze?bek” olarak Avrupa tarih kitaplar?na geçmi? ve ça??m?za de?in Bozda?, Dalgal? köylerinde ya?am??t?r. Sonralar? sözcü?ün ortas?ndaki “?” söylendi?i gibi yaz?lma kural?na uyularak “Y”ye dönmü?tür.
Sabahattin Türko?lu, Anadolu’ya gelen ilk Türklerde asker ve orduya “Sü” dendi?ini, “Sü-Bek” sözcü?ünün “Subay” anlam?na geldi?ini, “S” harfinin yumu?ayarak “Z”ye dönü?tü?ünü ve “Zübek” biçimini ald???n?, zamanla bu sözcü?ün de “Ziybek-Zeybek” biçimini ald???n? belirtmi?tir.
?eref Üsküp ise, bu sözcü?ün, civa anlam?na gelen Arapça “zibak” sözcü?ünün “ziybak” sözcü?üne dönü?mesinden türedi?ini söyler.
Enver Behnan ?apolyo ise, ba?lant?s?n? nas?l kurabildiyse zeybek sözcü?ünün hudut bekçileri oldu?unu söyledi?i, “sekban ve seymenden geldi?i anla??lmaktad?r” demektedir.
Zeybek kavram?n?n ortaya ç?k??? çobanl?kla ilgili görünmektedir...”Zeybeklerin ço?unlu?unun çobanl?ktan yeti?me..., çobanlar?n yanlar?nda birkaç yak?n arkada?lar? olur, zeybek çetesi kuracaklar? zaman bu ki?ileri bulup konu?urlar.Bu ki?iler de genellikle çoband?rlar. Zeybeklerin ilk mesle?i çobanl?k...Çoban tipine bak?ld???nda, zeybe?in sosyal rolü ve ta??d??? özelliklerle büyük ölçüde örtü?tü?ü görülmektedir” gibi belirlemeler yap?lmaktad?r.
Haydar Avc?’ya göre; sorundaki t?kanma, halk diline uzak olu? ve yabanc?l?ktan kaynaklanmaktad?r.Bugün Anadolu’nun birçok yöresinde halk dilinde halen kullan?lan bir sözcük vard?r.Bu sözcük “za?mak” sözcü?üdür ki çe?itli anlamlara gelmektedir.
Za?mak: 1. Kaçmak, ko?mak. ( Sö?üt, Çal, Denizli – Üçem, Bala, Ankara – Göl, Çubuk, Ankara – Güvenç, Konya. )
2. Dü?mek. ( Zile, Tokat – Bor, Ni?de. )
3. H?zla f?rlamak, akarcas?na kay?p gitmek. ( E?ridir köyleri, Isparta – Sö?üt, Bilecik – Ala?ehir, Manisa – Çank?r? – Mersin köyleri, ?çel – Af?in, Mara? – Çar?amba, Samsun – ?ark??la, Koyulhisar, Sivas – Bor, Ni?de – Yozgat. )
4. Sald?rmak. ( Kumdanl?, Yalvaç, Isparta. )
5. Hareket etmek, h?zla bir yere gitmek, gidi?, yerinde duramamak, kaçarak kurtulmak.
( Ankara, Kalecik ilçesi, Alevi – Türkmen köyleri. )
6. Yaman, atik, çevik, bir ?ekilde hareket etmek. ( Isparta, Keçiborlu, K?l?çç? kasabas? ve köyleri. )
Ayr?ca Ankara yöresi köylerinde “za?” sözcü?ü h?zla git, durma, se?irt, savu?, hareket et anlam?nda kullan?lan bir sözcüktür.
?imdi bu aç?klamalar?n “zeybek” kavram?yla ne ilgisi var denilebilir. K?saca bunu aç?klayal?m. Bildi?indi gibi “bek”, “bak”, “pek”, “pak” ekleri Türkçede kavram yaratmak amac?yla kullan?lan eklerdir. Söz gelimi kaymak fiilini ele alacak olursak, burada “kay” köküne “pak” eki eklenerek “kaypak” kavram? türetilmi?tir ki, anlam olarak ikiyüzlülü?ü, tutars?zl???, dönekli?i, güvenilmezli?i anlatmaktad?r. ”Za?” köküne ise, “bek” ya da “bak” eki eklendi?inde ise “za?bek” veya “za?bak” kavramlar? ortaya ç?kar ki, bu da sürekli kaçan, belli bir yerde kal?c? olarak durmayan, yeri geldi?inde sald?r? durumunda olan, bir yere, özellikle s???n?lacak ve savunulacak yerlere kaçarak kendini savunan gibi çe?itli anlamlar? içerir ki, bu anlamlarda zeybekli?in yap?s? ve konumuyla bütünüyle örtü?mektedir.
Bu kavram?n yüzy?llar boyunca halk a?z?nda, yöresel söyleyi?lere ve dilin ak?c?l???na uydurularak “ze?bek”, “zeybek” ?ekline dönü?mü? olabilece?ini de rahatl?kla dü?ünebiliriz. Söz gelimi Ege Bölgesi telafuzuyla Orta Anadalu, Kuzeybat? Anadolu telafuzuyla Güneybat? Anadolu telafuzunun ayn? oldu?unu söyleyebilir miyiz ? Dolay?s?yla bu kavramlar?n da bölgeler aras? konu?ma dilinde böyle küçük de?i?ikli?e u?ramas? bize göre do?al bir durumdur. Bu tür de?i?imleri, ba?ka sözcük ve kavramlar?n kullan?m?nda da görebiliriz.
Zeybeklerin de bir yerde duramayan, belli ve kal?c? bir mekan? bulunmayan, bar?nmak ve korunmak amac?yla sürekli kaç??, yani hareket halinde olan, ula??lmas? zor ve sarp yerlere, özellikle da?lara giden topluluklar oldu?u dü?ünülürse, bu kavram?n pekala bu sözcükten aç?klad???m?z biçimde türetildi?i neden söylenmesin ?
Ayr?ca kaynaklarda zeybek kavram?n?n “ele avuca s??maz ki?i” anlam?na geldi?i de belirtilmektedir ki, bu da yukar?da ki dü?üncelerimizi do?rular niteliktedir.
Biliyoruz ki, zeybeklik gelene?i içinde da?a giden, da?lara ç?kan ki?iye “zeybek oldu” denilmektedir. Za?mak sözcü?ünün anlamlar?yla bir arada dü?ünüldü?ünde, bu anlam ve aktar?m, savlar?m?z? bütünüyle desteklemektedir.
Ayr?ca za?bek ve zeybek kavramlar?nda oldu?u gibi seymen kavram?n?n da Ankara’n?n çe?itli yörelerinde sa?men, samen, seymen, seyman ?ekilllerinde kullan?ld??? görülmektedir. Yine buna benzer bir biçimde “bey” kavram? da halk dilinde be?, ba?, ba, beg biçimlerinde kullan?labilmektedir. Ço?u zaman halk “beyim” kavram?n?n “be?im” biçiminde telafuz eder ki, dildeki bu tür de?i?imler yukar?daki dü?üncelerimizi önemli ölçüde onaylamaktad?r. Halk dilinde “y” harfinin “?” ve “g” harflerine, “g” ve “?” harflerinin “y” harfine dönü?tü?ü çok s?k görülen bir durumdur. Ayn? durum “za?bek” kavram? için de geçerlidir.
Yine bu ?ekilde dildeki yöresel de?i?im sonucu zeybek bölgesi olan Ankara dolaylar?nda zeybek kavram?n?n çe?itli ?ekillerde de?i?ikli?e u?rad???n?, “zibek”, “ziybek” gibi söyleni? biçimlerine rastlan?ld???n? ve bu ?ekilde halk aras?nda kullan?ld???n? belirtmekte yarar görüyoruz. _________________ FANATİK ŞEVKET ÇORUH'ÇU
zeybek kelimesi Türkçe kökenli bir kelimedir.
say- sey koruma, z?rh
bek: s?k?, sa?lam anlam?ndad?r...
Ayr?ca, zeybekle ilgili yak?n bir kelime de "seymen"dir. burada da yine say- sey kökü söz konusudur.
ba?l?k için te?ekkürler sena...
Bu forumda yeni konular açamazsınız Bu forumdaki mesajlara cevap veremezsiniz Bu forumdaki mesajlarınızı değiştiremezsiniz Bu forumdaki mesajlarınızı silemezsiniz Bu forumdaki anketlerde oy kullanamazsınız
